Een euthanasieverklaring legt vast dat u onder bepaalde omstandigheden euthanasie wenst. Het is een hulpmiddel om uw wens kenbaar te maken — vooral voor situaties waarin u dat zelf niet meer kunt. In dit artikel leest u wat een euthanasieverklaring precies is, hoe het aanvragen van euthanasie werkt, aan welke voorwaarden voldaan moet zijn, en hoe u zelf een verklaring opstelt.
Let op: dit artikel is informatief. Bespreek uw wensen rond het levenseinde altijd persoonlijk met uw eigen huisarts. Alleen een arts kan beoordelen of euthanasie in uw situatie mogelijk is.
Wat is een euthanasieverklaring?
Een euthanasieverklaring is een schriftelijk document waarin u vastlegt dat u onder bepaalde omstandigheden euthanasie wenst. Euthanasie betekent dat een arts op uw verzoek uw leven beëindigt, omdat u ondraaglijk en uitzichtloos lijdt.
De verklaring is vooral van belang voor situaties waarin u uw wens later misschien niet meer zelf kunt uitspreken — bijvoorbeeld door gevorderde dementie, een hersenbloeding of een coma. Door uw wens nu, bij vol bewustzijn, vast te leggen, geeft u uw arts een onderbouwde basis om rekening mee te houden.
Belangrijk om te weten: een euthanasieverklaring is een verzoek, geen recht. Een arts is nooit verplicht euthanasie uit te voeren, ook niet met een schriftelijke verklaring.
Het nut van een euthanasieverklaring
Waarom zou u een euthanasieverklaring opstellen als een arts nooit verplicht is die uit te voeren? Omdat de verklaring in de praktijk verschillende belangrijke functies heeft:
- Het maakt uw wens kenbaar — ook als u zelf niet meer kunt praten, weet uw arts wat u wilt.
- Het opent het gesprek — een verklaring is vaak de aanleiding om het onderwerp met uw huisarts te bespreken, ruim voordat het urgent wordt.
- Het geeft uw naasten houvast — uw familie weet dat dit uw weloverwogen wens was en hoeft daar zelf geen verantwoordelijkheid voor te dragen.
- Het onderbouwt uw verzoek — hoe concreter en consistenter u uw wens vastlegt, hoe sterker die staat in een medische beoordeling.
De meeste mensen die een euthanasieverklaring opstellen, doen dat uit angst voor een lijdensweg met pijn en verlies van waardigheid. Vaak hebben zij van dichtbij meegemaakt hoe een dierbare op een zware manier is overleden, en willen zij dat voor zichzelf voorkomen.
Hoe werkt het aanvragen van euthanasie?
Euthanasie vraagt u aan bij uw eigen behandelend arts, meestal de huisarts. Er bestaat geen centraal “euthanasieloket” en u kunt het niet bij de gemeente of online regelen. Het verloopt altijd via een persoonlijk en herhaald gesprek met uw arts.
Globaal ziet het traject er zo uit:
- U bespreekt uw wens met uw huisarts — bij voorkeur ruim op tijd en meerdere keren.
- De arts onderzoekt of aan de wettelijke zorgvuldigheidseisen kan worden voldaan.
- Een tweede, onafhankelijke arts (een SCEN-arts) beoordeelt uw situatie.
- Als aan alle eisen is voldaan, kan de arts de euthanasie zorgvuldig uitvoeren.
Hoe lang duurt het aanvragen van euthanasie?
Daar is geen vaste termijn voor — het hangt sterk af van uw situatie. Bij een duidelijke, uitzichtloze medische situatie kan het traject relatief snel gaan. Bij complexere situaties, zoals psychisch lijden of beginnende dementie, duurt het beoordelingsproces doorgaans langer omdat artsen zorgvuldig moeten vaststellen of aan alle eisen wordt voldaan. Begin het gesprek met uw huisarts daarom altijd op tijd.
De 6 zorgvuldigheidseisen van de euthanasiewet
Euthanasie en hulp bij zelfdoding zijn in Nederland alleen toegestaan als de arts voldoet aan alle zes zorgvuldigheidseisen uit de euthanasiewet (de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding):
- De arts is ervan overtuigd dat uw verzoek vrijwillig en weloverwogen is.
- Er is sprake van uitzichtloos en ondraaglijk lijden.
- De arts heeft u geïnformeerd over uw situatie en vooruitzichten.
- U en de arts zijn samen tot de overtuiging gekomen dat er geen redelijke andere oplossing is.
- Er is ten minste één andere, onafhankelijke arts geraadpleegd die u heeft gezien en schriftelijk heeft geoordeeld.
- De levensbeëindiging is medisch zorgvuldig uitgevoerd.
Deze eisen verklaren waarom een schriftelijke verklaring alleen niet genoeg is: de arts moet in elk geval afzonderlijk overtuigd raken dat aan álle eisen is voldaan.
Wat is het verschil tussen een wilsverklaring en een euthanasieverklaring?
Deze termen worden vaak door elkaar gebruikt, maar er is een belangrijk verschil:
- Een wilsverklaring is een verzamelnaam voor alle schriftelijke verklaringen over uw medische wensen — waaronder het behandelverbod, de niet-reanimeerverklaring én de euthanasieverklaring.
- Een euthanasieverklaring is één specifieke wilsverklaring: het verzoek om actieve levensbeëindiging.
Het grote onderscheid zit in de richting van de handeling. Bij een behandelverbod vraagt u de arts iets na te laten (een behandeling stoppen of niet starten). Bij een euthanasieverklaring vraagt u de arts juist actief te handelen. Lees meer over alle soorten in ons overzicht van het wilsverklaring formulier.
Hoe stelt u een euthanasieverklaring op?
U kunt een euthanasieverklaring zelf opstellen — een notaris is daarvoor niet nodig. Een zelfopgestelde, ondertekende en gedateerde verklaring heeft dezelfde juridische waarde als een notariële akte. Een geldige euthanasieverklaring bevat:
- Uw volledige naam en geboortedatum
- Een concrete beschrijving van de situaties waarin u euthanasie wenst
- Een toelichting waarom dit voor u ondraaglijk lijden zou betekenen
- De verklaring dat u dit vrijwillig en weloverwogen opstelt
- Datum en handtekening
Hoe specifieker en persoonlijker, hoe sterker de verklaring staat. Een uitgewerkt voorbeeld euthanasieverklaring vindt u op onze aparte pagina, inclusief een voorbeeldtekst voor de situatie bij dementie.
Hoe lang is een euthanasieverklaring geldig?
Een euthanasieverklaring heeft geen wettelijke vervaldatum. Toch is het sterk aan te raden om de verklaring elke twee jaar opnieuw te ondertekenen en te dateren. Daarmee toont u aan dat uw wens nog steeds actueel en consistent is — wat voor artsen zwaar weegt bij de beoordeling.
Euthanasie bij dementie
Een bijzonder en gevoelig onderwerp is euthanasie bij dementie. Dit is in Nederland mogelijk, maar er gelden strikte voorwaarden — en in de praktijk is het ingewikkeld, omdat een arts in een laat stadium moeilijk kan vaststellen of er sprake is van ondraaglijk lijden. Daarom is het cruciaal om uw wens vroeg vast te leggen en regelmatig met uw huisarts te bespreken, in de fase waarin u nog wilsbekwaam bent. Lees hierover meer in ons artikel euthanasie bij dementie.
Bespreek het op tijd met uw huisarts
De belangrijkste boodschap: een euthanasieverklaring vervangt nooit het gesprek met uw arts. Euthanasie is ook voor artsen een zware en persoonlijke beslissing. Zij moeten u kennen, uw situatie begrijpen en overtuigd raken van uw wens. Begin dat gesprek daarom ruim op tijd en herhaal het regelmatig. Heeft uw huisarts principiële bezwaren, dan kan hij of zij u doorverwijzen.
Bewaar uw euthanasieverklaring op een vindbare plek
Een euthanasieverklaring heeft alleen effect als uw arts en naasten hem kunnen vinden op het moment dat het nodig is. Geef een kopie aan uw huisarts, een aan uw gevolmachtigde, en bewaar het origineel op een vaste, bekende plek.
De Nabestaandenmap bevat een gratis euthanasieverklaring én andere gratis wilsverklaring-formulieren. U bewaart al uw medische wensen en documenten overzichtelijk samen in uw nabestaandendossier — zodat uw naasten en uw arts precies weten wat u wenst, juist op het moeilijkste moment.